PKD yani Patlamadan Korunma Dokümanı, patlayıcı ortam oluşması riski bulunan işyerlerinde hazırlanması gereken bir dokümandır. 16.12.1999 tarihinde AB (Avrupa Birliği) tarafından kabul edilen 1999/92/EEC sayılı Avrupa Konseyi Direktifinin bir karşılığı olarak, ülkemizdeki AB mevzuat uyum çalışmaları kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılan 26.12.2003 tarih ve 25328 sayılı “Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik” gereği hazırlaması gerekir.

1) Hangi İşyerlerinde PKD Hazırlanmalıdır ?

• Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinde patlamadan korunma dokümanı hazırlanması yasal bir zorunluluktur. Parlayıcı gazlar, buhar, sis ve toz oluşabilecek her türlü iş yeri için PKD hazırlanmalıdır.

Aşağıda belirtilen işlerin yürütüldüğü işyerleri, patlamadan korunma dokümanı hazırlanması gereken yerlere örnek gösterilebilir.

• LPG ve diğer petrol ürünleri üretim, dolum ve dağıtım tesisleri,
• Maden ocakları (özellikle kömür ve kükürt ocakları),
• Kimyasal madde üreten ve/veya depolayan işyerleri,
• Kimyasal analiz laboratuvarları,
• Boya ve tiner imalathaneleri ve bunların kullanıldığı iş yerleri,
• Un, şeker, nişasta gibi organik parlayıcı tozlar ortaya çıkaran iş yerleri,
• Boya işlemi yapılan, üreten, depolayan işletmeler,
• Ham deri imalathaneleri,
• Akü imalathanelerinin ve şarj yerleri,
• Margarin, zeytinyağı ve diğer yağ imalathaneleri.
• Kâğıt fabrikaları
• Alüminyum ve diğer parlayıcı metal tozları oluşan iş yerleri,
• Ağaç tozu ortaya çıkan iş yerleri vb.

2) Patlamadan Korunma Dokümanı Ne Zaman Hazırlanır ?

Patlamadan korunma dokümanı, işyerinde yapılan risk değerlendirme çalışmasının bir parçası olarak düşünülmelidir. Bu düşünce ile yola çıkıldığında patlamadan korunma dokümanı hazırlama işlemi, patlama tehlikesi olan faaliyetler başlamadan önce yapılmalıdır. Patlamadan korunma dokümanı, sadece bir doküman olarak düşünülmemeli, aynı zamanda patlama risklerini daha iyi analiz etmeyi ve önlemeyi sağlayan bir çalışma olarak düşünülmelidir.

Bununla beraber Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkındaki Yönetmelik, patlamadan korunma dokümanının iş başlamadan önce yapılması gerektiğini ifade etmektedir.

PKD çalışmasının amacı patlayıcı ortam oluşmasını önlemek, yapılan işlerin doğası gereği patlayıcı ortam oluşmasının önlenmesi mümkün değilse patlayıcı ortamın tutuşmasını önlemek ve çalışanların sağlık ve güvenliklerini sağlayacak şekilde patlamanın zararlı etkilerini azaltacak önlemleri almak olmalıdır. Bu da ancak tüm çalışmanın faaliyet başlamadan önce tamamlanması ile mümkün olur.

Patlamadan korunma dokümanı, düzenli olarak gözden geçirilmelidir. Yönetmeliğe göre PKD iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde yeniden gözden geçirilerek güncellenir.

Aşağıdaki durumlarda PKD’nin yenilenmesi gerekmektedir:

• İşyerinde yapılan değişiklik,
• İş makinelerinde yapılan değişiklik,
• Çalışma süresinde yapılan değişiklik,
• Çalışma yönteminde değişiklik
• İşyerinde meydana gelen yangın, gaz-sıvı kaçağı, patlama vb. durumlar sonrası
• İş yerinin tehlike sınıfına göre, risk analizi her revize edildiğinde.

3) Patlamadan Korunma Dokümanı Nasıl Hazırlanır ?

Patlamadan korunma dokümanı hazırlamak ekip çalışması gerektiren uzun ve detaylı bir süreçtir. PKD hazırlama aşamasından önce işyeri özellikleri, tesisat, kullanılan malzeme ve maddeler, çalışma yöntemleri vb. bilgiler detaylı olarak gözden geçirilmelidir.

PKD çalışmasında aşağıdaki konular hesaplama yöntemi ile incelenmeli ve raporda yer almalıdır;

• Patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve bu ortamın kalıcılığı,
• Statik elektrik de dâhil ateşleme kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme ihtimalleri,
• İşyerinde bulunan tesis, kullanılan maddeler, prosesler ile bunların muhtemel karşılıklı etkileşimleri,
• Olabilecek patlama etkisinin büyüklüğü.
• Patlamadan korunma yöntemleri ve alınacak tedbirler

4) Patlayıcı Ortam Oluşma İhtimali Olan Yerler

Atmosferik koşullar altında, kendi kendine yanabilen gaz, buhar, toz, lif yada uçabilen partiküllerin hava ile karışımıdır. Gaz ve sıvılarda patlayıcı ortam oluşması ve tehlike yaratabilmesi için üç unsurun bir araya gelmesi gerekir. Bunlar yanıcı madde, havadaki oksijen ve ateşleme kaynağıdır.

Patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan yerler Zone veya Bölge olarak ifade edilir. Patlayıcı ortamlar bölge 0, bölge 1 , bölge 2, bölge 20, bölge 21 , bölge 22 olarak sınıflandırılır.

Tehlikeli bölgeler belirlenirken boşalma derecesi, havanın seyreltme etkisi ve havalandırma etkisi hesaplanmalıdır.

Boşalma derecesi, boşalma kaynağından yayılan tehlikeli maddenin ortama yayılma sıklığı ile ifade edilebilir. Havalandırma etkisi de parlayıcı buhar veya gazın hava ile karıştırılarak zamanla karışımın alevlenme oranının düşürülmesidir.

5) Ateşleme Kaynakları

Ateşleme kaynakları, havada patlama konsantrasyonunda bulunan gaz ve toz karışımının patlamasına neden olacak ısıyı açığa çıkaran kaynaklardır. Bunlar bazen rahatlıkla tespit edilecek kaynaklar olduğu gibi zaman zaman çok düşük ihtimal olarak düşünülen kaynaklardır.

• Sıcak Yüzeyler
• Alev ve Sıcak Gazlar
• Mekanik Oluşan Kıvılcımlar
• Elektrikli Cihazlar
• Elektrik Akımı
• Statik Elektrik
• Yıldırım Çarpması
• Elektromanyetik Alanlar
• Elektromanyetik Radyasyon
• İyonize Radyasyon
• Ultrason
• Adyabatik Kompresyon, Gaz Akımları, Şok Dalgaları
• Kimyasal Reaksiyonlar

6) Kullanılan Maddeler, Proses, Tesis ve Etkileşimler

İşyerinde kullanılan kimyasal maddeler ve tozlar en yaygın patlayıcı ortam oluşması nedenlerindendir. Bu nedenle kullanılan tüm kimyasal maddeler tehlike yönünden incelenmelidir. Ayrıca havada asılı kalan toz partikülleri de başlıca patlama nedenlerinden birisidir. Kömür, şeker, un, nişasta, ağaç, alüminyum, demir ve hububat tozu gibi tozlar havada patlayıcı ortam oluşturabilirler.

Ayrıca patlayıcı ortam oluşabilecek doğalgaz istasyonu, LPG tankı veya atık alanı gibi alanlar incelenmelidir. Her alanda kullanılan ekipman, kimyasal gaz, yoğunluk, boşalma noktaları vb. detaylar ve etkileşimleri incelenmelidir.

Korunma Yöntemleri ve Tedbirler

Patlayıcı ortam oluşması ihtimali olan yerleri sınıflandırarak bu bölgelerde alınması gereken önlemlerin belirlenmesi ve gerekli işaretlemenin yapılması gereklidir. Alınacak önlemler çalışma yöntemi değişikliği, ekipman düzenlemesi ve kişisel koruyucu ekipman şeklinde olabilir.

Patlamadan Korunma Dokümanını Kim Hazırlar ?

PKD çalışması bir ekip çalışmasıdır. Tesisteki faaliyetler, prosesler, kullanılan maddeler, iş yoğunluğu, ekipmanların yeterliliği, bakım periyotları gibi detaylar çoğunlukla farklı kişiler tarafından takip edilen görevlerdir. Dolayısıyla işyerinde geniş katılım sağlanmalıdır.

PKD hazırlamak için ekipte mutlaka bir kimyager veya kimya mühendisi olmalıdır. Bu yasal bir zorunluluk olmamakla beraber mesleki tecrübe ve yetkinlik açısından olmazsa olmazdır. PKD hazırlayacak kişilerin, patlamadan korunma dokümanı hazırlama eğitimi alması faydalıdır. Bu eğitimler tecrübeli eğitmenler tarafından uygulamalı olarak verilmektedir. Ayrıca bol bol patlamadan korunma dokümanı örnekleri incelenmelidir.